Αόρατο Θέατρο [ουσ. ουδ.]

Ο όρος Teatro Invisível εισήχθη από τον Βραζιλιάνο σκηνοθέτη, δραματουργό και θεατροπαιδαγωγό Augusto Boal [Αουγκούστο Μποάλ] κατά τη διάρκεια της θεατρικής του δράσης στην Αργεντινή τη δεκαετία του 1970, όταν η δημόσια παρουσίαση παραστάσεων πολιτικού θεάτρου ήταν επικίνδυνη υπό το καθεστώς της δικτατορίας του στρατηγού Jorge Rafael Videla [Χόρχε Ραφαέλ Βιδέλα]. Το Αόρατο Θέατρο αποτελεί παραστατική τεχνική που ανήκει στο «οπλοστάσιο» του Θεάτρου των Καταπιεσμένων και έχει ως στόχο την καλλιέργεια της κριτικής συνειδητοποίησης, τη χειραφέτηση των καταπιεσμένων κοινωνικών ομάδων, καθώς και την κοινωνική έρευνα ή/και τον κοινωνικό μετασχηματισμό.

Το Αόρατο Θέατρο, σύμφωνα με τον Boal, μπορεί να πραγματοποιηθεί σε οποιονδήποτε μη θεατρικό χώρο, όπως σε έναν δρόμο, ένα εστιατόριο, ένα κατάστημα ή ένα τρένο. Οι ηθοποιοί παρουσιάζουν μία επινοημένη θεατρική δράση, έπειτα από συστηματική κοινωνική έρευνα, δραματουργική επεξεργασία και σκηνική προετοιμασία, σύμφωνα με τις τεχνικές πρόβας του Θεάτρου των Καταπιεσμένων, σε χώρους όπου θα μπορούσε πράγματι να συμβεί ένα τέτοιο περιστατικό. Ωστόσο, το κοινό δε γνωρίζει ότι η δράση που εκτυλίσσεται μπροστά του είναι σκηνοθετημένη και δεν έχει επίγνωση των θεατρικών συμβάσεων.

Οι ηθοποιοί ενσαρκώνουν πρόσωπα με διαφορετικές απόψεις και πεποιθήσεις, που βρίσκονται φαινομενικά τυχαία στον ίδιο χώρο, και αξιοποιούν μία προμελετημένη αφορμή για να πυροδοτήσουν μία προσχεδιασμένη σύγκρουση. Στόχος είναι να ανατρέψουν την κοινωνικά αναμενόμενη συμπεριφορά γύρω από ένα φλέγον κοινωνικό ζήτημα, όπως ο ρατσισμός, ο σεξισμός, η ομοφοβία, η αδιαφορία για τον συνάνθρωπο ή το περιβάλλον, υποστηρίζοντας αμφιλεγόμενες, αναπάντεχες, προκλητικές ή και αντικρουόμενες απόψεις. Με αυτόν τον τρόπο προκαλούν το κοινό να συμμετάσχει στον διάλογο και να λάβει θέση. Οι ηθοποιοί, διασκορπισμένοι στον χώρο της δράσης, αυτοσχεδιάζουν τους ρόλους τους, συμβάλλοντας είτε στην όξυνση είτε στην εκτόνωση της έντασης κατά τη διάρκεια της συζήτησης που ακολουθεί την αρχική δράση. Σε κανένα σημείο δεν δηλώνεται ποιος είναι ηθοποιός και ποιος όχι.

Το Αόρατο Θέατρο αναδεικνύει ακανθώδη ζητήματα της δημόσιας ζωής ή ακόμη και θέματα ταμπού, για τα οποία υπάρχει άγνοια, αδιαφορία ή απόπειρα συγκάλυψης, με στόχο την αφύπνιση του κοινού και την ενθάρρυνση για ανάληψη κοινωνικής δράσης.

Ο Mallarmé δεν ανέπτυξε ρητά μία έννοια που να ονομάζεται «αόρατο θέατρο» με τον τρόπο που αυτή διατυπώθηκε και εφαρμόστηκε από τον Augusto Boal [Αουγκούστο Μποάλ]. Ωστόσο, το έργο και οι ιδέες του, ιδίως σε σχέση με το θέατρο, μπορούν να συσχετιστούν με τις έννοιες της αορατότητας και της αφαίρεσης στη λογοτεχνία και την ποίηση.

Ο Mallarmé, ένθερμος θαυμαστής του Richard Wagner [Ρίχαρντ Βάγκνερ], υποστήριζε, κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, την ιδέα ενός «εγκεφαλικού» θεάτρου, στο οποίο η έμφαση μετατοπίζεται από τα υλικά και ορατά στοιχεία στην εσωτερική εμπειρία της φαντασίας. Θεωρούσε ότι, μέσα στη σιωπή και την εκστατική αναπόληση, η ανθρώπινη ψυχή μπορεί να πλάσει –μέσω της ανάγνωσης– μια παράσταση πιο ουσιαστική από εκείνη που θα παρακολουθούσε στο «πραγματικό» θέατρο, του οποίου η υλικότητα ενδέχεται να απομακρύνει το κοινό από τα θεμελιώδη ερωτήματα της ύπαρξης. Εμπνεύστηκε από την «αόρατη ορχήστρα» του Wagner, η οποία υπηρετεί μια ιδεώδη μουσική μυσταγωγία, για να συλλάβει αντίστοιχα ένα ιδεατό θέατρο, όπου ο/η αναγνώστης/αναγνώστρια ή ο/η θεατής/θεάτρια καλείται να φανταστεί όσα υποδηλώνονται από τον ποιητικό λόγο.

Σύμφωνα με αυτή την αφαιρετική αντίληψη για το θέατρο, το νόημα δεν δηλώνεται άμεσα, αλλά υποβάλλεται, αφήνοντας σημαντικό χώρο στη φαντασία του κοινού. Η προσέγγιση αυτή ευθυγραμμίζεται με το ευρύτερο αισθητικό του έργο, το οποίο δίνει έμφαση στις «αόρατες» πτυχές της γλώσσας, όπου η πραγματικότητα συγκροτείται μέσω της απουσίας, της σιωπής και όσων παραμένουν ανείπωτα.

Το όραμα του Mallarmé για το θέατρο περιλαμβάνει το κοινό, καθώς οι θεατές/θεάτριες συμμετέχουν δημιουργικά, συμπληρώνοντας με τη φαντασία τους τα κενά που αφήνει ο μινιμαλισμός των σκηνικών μέσων. Υπό αυτή την έννοια, το θέατρό του μπορεί να χαρακτηριστεί «αόρατο», καθώς θεμελιώνεται σε ό,τι δεν φαίνεται ή δεν λέγεται: στα συναισθήματα, τις σκέψεις και τις ιδέες που γεννώνται στο νου του κοινού μέσα από το κείμενο ή την παράσταση.